निष्पक्ष र विश्वसनीय खबरको सँगालो 
Khabar Punja
२१ चैत्र २०८२, आईतवार
मानिसको जीवन केवल व्यक्तिगत सफलतामा सीमित हुँदैन । समाज, संस्कृति र राष्ट्रप्रति उसले पुर्याएको योगदानले नै उसको वास्तविक पहिचान निर्माण गर्छ। यही सन्दर्भमा डा. तुलसी राम खनाल ‘प्रभास’ एक त्यस्ता व्यक्तित्वका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ, जसले आफ्नो जीवनलाई अध्ययन, अनुसन्धान, शिक्षण र सामाजिक चेतना विस्तारमा समर्पित गर्नुभएको छ। विशेषगरी नेपालका विविध जातजातिको पहिचान, संस्कृति र जीवनशैलीको गहिरो अध्ययन गर्दै उहाँले नेपाली समाजको बहुलताको संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान दिनुभएको छ।
डा. खनालको बाल्यकाल अत्यन्तै कठिन र अभावपूर्ण वातावरणमा बितेको थियो। पारिवारिक विखण्डनको चरम तनावका बीच पनि उहाँले आत्मबल गुमाउनुभएन। जीवनका चुनौतीहरूलाई स्वीकार गर्दै आफूलाई सम्हालेर अध्ययनतर्फ केन्द्रित हुनु उहाँको अदम्य साहस र दृढ इच्छाशक्तिको परिचायक हो। अझ गम्भीर दुर्घटनापछि आफ्नै मृत्युको समाचार गोरखापत्र मा पढ्नुपर्दा पनि उहाँ विचलित हुनुभएन; बरु “मैले गरेर देखाउनु पर्छ” भन्ने अठोटका साथ उहाँ अझ दृढतापूर्वक आफ्नो साधनामा लागिरहनुभयो।
यसै निरन्तर साधना, सङ्घर्ष र लगावको परिणामस्वरूप उहाँले उच्च शिक्षाको शिखर चुम्न सफल हुनुभयो। एम.ए., एम.एड. र पिएचडीसम्मको औपचारिक अध्ययन पूरा गर्दै उहाँले ज्ञानको क्षेत्रमा आफूलाई स्थापित गर्नुभयो। उहाँको शैक्षिक उपलब्धि केवल व्यक्तिगत सफलता मात्र नभई संघर्षका बीच पनि लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने प्रेरणादायी उदाहरण हो।
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो। यहाँ रहेका १४२ जातजातिहरूमध्ये १२० जातजातिको विस्तृत अध्ययन गरी जातीय प्रोफाइल तयार पार्नु उहाँको अनुसन्धान यात्राको एक ऐतिहासिक उपलब्धि हो। उहाँले देशका विभिन्न भूभागमा पुगेर स्थानीय समुदायसँग प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया गर्दै भाषा, संस्कृति, परम्परा, पेशा, जीवनशैली र सामाजिक संरचनाको गहिरो अध्ययन गर्नुभयो। यसले नेपाली समाजको विविधतालाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्दै भावी पुस्ताका लागि अमूल्य ज्ञानको आधार तयार गरेको छ।
उहाँको पेशागत योगदान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको छ। नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, [नेपाल सङ्गीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठान र नेपाल पर्यटन बोर्ड जस्ता प्रतिष्ठित संस्थाहरूमा अनुसन्धानकर्ताका रूपमा कार्य गर्दै उहाँले राष्ट्रिय स्तरमा योगदान दिनुभएको छ। त्यस्तै गण्डकी प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा अनुसन्धान विज्ञका रूपमा रहेर उहाँले आफ्नो अनुभव र दक्षताको प्रयोग गर्नुभएको छ।
शिक्षा क्षेत्रमा उहाँको योगदान दीर्घकालीन र प्रभावकारी रहेको छ। नेपालका विभिन्न स्थानीय तहहरूमा पाठ्यक्रम निर्माण तथा पाठ्यपुस्तक लेखनमा सहजीकरण गर्दै उहाँले शिक्षा प्रणालीलाई व्यवहारिक र जीवनोपयोगी बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ। करिब २५ वर्षसम्म विद्यालय तथा क्याम्पस तहमा निरन्तर अध्यापन गर्दै उहाँले हजारौं विद्यार्थीहरूलाई ज्ञान, प्रेरणा र मार्गदर्शन प्रदान गर्नुभएको छ।
अन्ततः, डा. तुलसी राम खनाल ‘प्रभास’को जीवन संघर्ष, लगाव र सफलताको अनुपम उदाहरण हो। अभाव, पीडा र चुनौतीहरूलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्दै उहाँले आफूलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजलाई प्रेरित गर्ने कार्य गर्नुभएको छ। वास्तवमै, सङ्घर्ष, लगाव र सफलताको अर्को नाम हो—डा. तुलसी प्रभास।
