Khabar Punja

नेपालको बौद्धिक समाजमा केही यस्ता व्यक्तित्व छन्, जसले कुनै एउटा विधामा मात्र सीमित नरही शिक्षा, अनुसन्धान, साहित्य, लोकसंस्कृति, पाठ्यक्रम विकास, सामाजिक जागरण र प्रशिक्षणका क्षेत्रमा समानान्तर योगदान दिएका छन्। यस्ता बहुआयामिक व्यक्तित्वमध्ये डा. तुलसी प्रभास (तुलसीराम खनाल) एक उल्लेखनीय नाम हुन्। उहाँको जीवनलाई हेर्दा ज्ञानको खोज, समाजसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्ध, संस्कृतिप्रतिको अनुराग र शिक्षाप्रतिको समर्पण एउटै यात्राका परिपूरक पक्षका रूपमा देखिन्छन्। उहाँको जीवन कुनै पद वा प्रतिष्ठाको कथा मात्र होइन, अनुसन्धान र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई सँगै बोकेको निरन्तर साधनाको यात्रा हो।

स्याङ्जा जिल्लाको भीरकोट नगरपालिकामा जन्मिनुभएका डा. खनालले ग्रामीण परिवेशबाट प्राप्त जीवनानुभवलाई आफ्नो बौद्धिक यात्राको आधार बनाउनुभयो। यही परिवेशले उहाँलाई लोकजीवन, लोकसंस्कृति र नेपाली समाजको विविधताप्रति आकर्षित गरायो। पछि यही रुचि उहाँको शैक्षिक अनुसन्धानको प्रमुख विषय बन्यो। नेपाली विषयमा स्नातकोत्तर, शिक्षा योजना तथा व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर र नेपाली लोकसंस्कृतिमा विद्यावारिधिसम्मको अध्ययनले उहाँलाई साहित्य, शिक्षा र संस्कृति—तीनै क्षेत्रलाई एकैसाथ बुझ्ने दुर्लभ क्षमता प्रदान गरेको देखिन्छ।

शिक्षण पेशामा करिब तीन दशकको अनुभवले उहाँलाई केवल अध्यापकमा सीमित राखेन; उहाँ व्यवहारिक शिक्षाशास्त्रीका रूपमा पनि स्थापित हुनुभयो। विद्यालयदेखि स्नातक तहसम्मको शिक्षण अनुभवले उहाँलाई विद्यार्थीको मनोविज्ञान, सिकाइ प्रक्रिया र शिक्षाको सामाजिक भूमिकालाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर दियो। किशोरावस्थाका मनोवैज्ञानिक समस्यामाथिको उहाँको अनुसन्धानले शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित नहुने, बरु विद्यार्थीको समग्र व्यक्तित्व विकाससँग जोडिनुपर्ने दृष्टिकोणलाई बलियो बनाएको देखिन्छ।

डा. खनालको सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदान लोकसंस्कृति र जातीय अध्ययनको क्षेत्रमा देखिन्छ। उहाँले नेपालका विभिन्न जातजाति, लोकगीत, लोकनृत्य, लोकबाजा, परम्परा, संस्कार र सांस्कृतिक सम्पदामाथि निरन्तर अनुसन्धान गर्नुभएको छ। विभिन्न स्थानीय तह, प्रतिष्ठान र सरकारी निकायका लागि सम्पन्न अनुसन्धानहरूको सूची हेर्दा उहाँको कार्यक्षेत्र एउटा जिल्लामा सीमित नभई गण्डकी, लुम्बिनी लगायतका अनेकौं भूगोलसम्म फैलिएको स्पष्ट हुन्छ। विशेष गरी नेपालका करिब १२० जातजातिको सामाजिक–सांस्कृतिक प्रोफाइल तयार गर्ने कार्य अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण उपलब्धि मान्न सकिन्छ। यस्तो कार्यले केवल शैक्षिक अनुसन्धानलाई समृद्ध बनाएको छैन, स्थानीय सरकारको नीति निर्माण र सांस्कृतिक संरक्षणमा समेत उपयोगी आधार तयार गरेको छ।

साहित्यका क्षेत्रमा पनि उहाँको उपस्थिति सशक्त छ। अनुसन्धानमूलक पुस्तकदेखि गीत, गजल, कथा, कविता, निबन्ध, समालोचना र पाठ्यपुस्तक लेखनसम्म उहाँको सिर्जनात्मक सक्रियता फैलिएको छ। साहित्य र अनुसन्धानलाई एकअर्काको पूरक बनाउने उहाँको प्रयास उल्लेखनीय देखिन्छ। धेरै अनुसन्धानकर्ताहरू अनुसन्धानमा मात्र सीमित हुने र धेरै साहित्यकारहरू सिर्जनामै केन्द्रित रहने अवस्थामा डा. खनालले यी दुवै धारालाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउनु विशिष्ट उपलब्धि हो।
उहाँको अर्को उल्लेखनीय योगदान स्थानीय पाठ्यक्रम निर्माण र पाठ्यपुस्तक विकासमा रहेको छ। संघीय शासन प्रणालीपछि स्थानीय सरकारहरूले आफ्नो पहिचान झल्किने पाठ्यक्रम विकास गर्ने क्रममा उहाँले धेरै पालिकाहरूलाई बौद्धिक नेतृत्व प्रदान गर्नुभएको छ। यसले स्थानीय ज्ञान, भाषा, संस्कृति र इतिहासलाई विद्यालय शिक्षासँग जोड्ने राष्ट्रिय अभियानमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ। शिक्षालाई स्थानीय जीवनसँग जोड्ने यो प्रयास नेपालको विद्यालय शिक्षामा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने प्रकृतिको देखिन्छ।

प्रशिक्षकका रूपमा पनि डा. खनालको परिचय प्रभावशाली छ। विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक, महिला, युवा, कर्मचारी तथा विभिन्न सामाजिक समूहका लागि सकारात्मक सोच, नेतृत्व विकास, अभिभावक शिक्षा, व्यक्तित्व विकास, अभिव्यक्ति कला, उद्यमशीलता लगायतका विषयमा प्रशिक्षण सञ्चालन गर्नु उहाँको कार्यको अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम हो। पछिल्लो समय नेपालमा व्यवहारिक सीप र जीवनोपयोगी शिक्षाको आवश्यकता बढिरहेको अवस्थामा उहाँका प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूले समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने सम्भावना देखिन्छ।

यद्यपि, एउटा समीक्षात्मक दृष्टिले हेर्दा उहाँका योगदानलाई अझ व्यापक राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक मञ्चमा व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण र प्रकाशन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। उहाँका धेरै अनुसन्धानहरू स्थानीय सरकार वा संस्थागत प्रतिवेदनका रूपमा सीमित छन्। यदि ती अनुसन्धानहरू अन्तर्राष्ट्रिय जर्नल, पुस्तक वा डिजिटल अभिलेखका रूपमा व्यवस्थित गरिए भने नेपाली लोकसंस्कृतिको अध्ययनले विश्वव्यापी पहुँच प्राप्त गर्न सक्ने सम्भावना अझ बढ्ने थियो। त्यस्तै, उहाँको लामो अनुभवलाई अनुसन्धानकर्ता उत्पादन गर्ने संरचित कार्यक्रम, अनुसन्धान केन्द्र वा डिजिटल ज्ञानभण्डारमार्फत संस्थागत रूप दिन सकियो भने त्यसको प्रभाव अझ दीर्घकालीन बन्न सक्छ।

डा. तुलसी प्रभासको व्यक्तित्वको अर्को विशेषता सिद्धान्त र व्यवहारबीचको सन्तुलन हो। उहाँ केवल पुस्तकालयका अनुसन्धानकर्ता मात्र होइन, गाउँ–बस्ती पुगेर संस्कृति संकलन गर्ने फिल्ड अनुसन्धानकर्ता पनि हुनुहुन्छ। उहाँ केवल शिक्षक मात्र होइन, प्रशिक्षक पनि हुनुहुन्छ। उहाँ केवल लेखक मात्र होइन, पाठ्यक्रम निर्माता पनि हुनुहुन्छ। यही बहुआयामिकता उहाँको व्यक्तित्वको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।

समग्रमा भन्नुपर्दा डा. तुलसी प्रभास नेपाली समाजका ती बौद्धिक व्यक्तित्वमध्ये पर्नुहुन्छ, जसले शिक्षा, लोकसंस्कृति, अनुसन्धान, साहित्य र सामाजिक चेतनालाई एउटै सूत्रमा गाँस्ने प्रयास गर्नुभएको छ। उहाँको योगदानलाई केवल प्रकाशित पुस्तक वा सम्पन्न अनुसन्धानको सङ्ख्याले मात्र मापन गर्न सकिँदैन; उहाँले सिर्जना गर्नुभएको ज्ञान, संरक्षण गर्नुभएको सांस्कृतिक सम्पदा र तयार पार्नुभएको शैक्षिक आधारले भविष्यका पुस्ताका लागि पनि मार्गदर्शन गर्नेछ। निरन्तर साधना, सामाजिक प्रतिबद्धता र ज्ञानप्रतिको समर्पणका कारण डा. तुलसी प्रभास नेपाली बौद्धिक जगत्का एक प्रेरणादायी, कर्मशील र दूरदर्शी व्यक्तित्वका रूपमा स्मरणीय रहनेछन्।