Khabar Punja

विद्यालय भनेको केवल किताब पढ्ने र परीक्षा दिने ठाउँ मात्र होइन। प्रत्येक बालबालिकाले आफूलाई सुरक्षित, सम्मानित र स्वीकार्य महसुस गर्ने ठाउँ पनि हो। अझ अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि विद्यालयसम्म पुग्ने, कक्षाकोठामा बस्ने, सिकाइ गतिविधिमा सहभागी हुनेदेखि दैनिक जीवनका सामान्य काम गर्नेसम्म धेरै अवस्थामा थप सहयोग र सहजीकरण आवश्यक पर्छ। यही आवश्यकतालाई नजिकबाट सम्बोधन गर्दै स्रोत कक्षामा कार्यरत आयाहरूले निर्वाह गर्दै आएको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
बिहान विद्यालय सुरु हुनुअघि नै आयाहरू आफ्ना जिम्मेवारीमा जुटिसकेका हुन्छन्। कसैलाई विद्यालयसम्म ल्याउनुपर्ने हुन्छ, कसैलाई व्यक्तिगत सरसफाइमा सहयोग गर्नुपर्ने हुन्छ। कसैलाई कक्षाकोठासम्म पुर्‍याउनुपर्छ भने कसैलाई सिकाइ गतिविधिमा सहभागी गराउन निरन्तर साथ दिनुपर्छ। बालबालिकाको आवश्यकता र अवस्थाअनुसार उनीहरूको काम फरक–फरक हुन सक्छ, तर उद्देश्य एउटै हुन्छ—अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई विद्यालयमा सहज, सुरक्षित र सम्मानजनक वातावरण उपलब्ध गराउनु।

यही महत्वपूर्ण भूमिकालाई ध्यानमा राख्दै व्यास नगरपालिकाले स्रोत कक्षामा कार्यरत आयाहरूको मासिक पारिश्रमिक वृद्धि गरेको छ। नगरपालिकाको २०८३ भदौ ८ र २३ गतेको निर्णयअनुसार यसअघि मासिक १५ हजार रुपैयाँ पारिश्रमिक पाउँदै आएका आयाहरूका लागि ३ हजार ५०० रुपैयाँ थप गरी मासिक १८ हजार ५०० रुपैयाँ कायम गरिएको छ। यो निर्णय आर्थिक राहतसँगै अपाङ्गता भएका बालबालिकाको सेवामा समर्पित आयाहरूको योगदानप्रतिको सम्मानका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।
यो तलब समायोजन चण्डीदेवी माध्यमिक विद्यालयको दृष्टिविहीन स्रोत कक्षा, बुद्ध दाहाल बहिरा विद्यालय, सिन्धु आधारभूत विद्यालयको बौद्धिक अपाङ्गता स्रोत कक्षा, जनसेवा आधारभूत विद्यालयको बौद्धिक अपाङ्गता दिवा सेवा केन्द्र तथा सिद्धबेनी माध्यमिक विद्यालयको बौद्धिक अपाङ्गता स्रोत कक्षामा कार्यरत ९ जना आयाहरूका लागि लागू गरिएको हो ।

आयाहरूको काम बाहिरबाट हेर्दा सामान्य देखिन सक्छ। तर उनीहरूले निर्वाह गर्ने जिम्मेवारी संवेदनशील र निरन्तर प्रकृतिको हुन्छ। बालबालिकाको व्यक्तिगत सरसफाइ, खानपान, विद्यालय आवतजावत, कक्षाकोठा व्यवस्थापन, सिकाइमा सहयोग तथा आवश्यकताअनुसार दैनिक गतिविधिमा साथ दिनु उनीहरूको नियमित जिम्मेवारीभित्र पर्छ। कतिपय अवस्थामा बालबालिकाको मनोभाव बुझ्ने, उनीहरूलाई सहज बनाउने र विद्यालयप्रति सकारात्मक भावना विकास गराउन सहयोग गर्ने भूमिका पनि आयाहरूले निर्वाह गरिरहेका हुन्छन्।

यही भुइँतहको चुनौती र जिम्मेवारीलाई लामो समयदेखि आयाको रूपमा कार्यरत तारादेवी पोखरेलका शब्दले ऐना देखाउँछन्। नगरपालिकाको निर्णयपछि खुसी व्यक्त गर्दै उनी भन्छिन्– “अपाङ्गता भएका बालबालिकाहरूको सेवा गर्नु केवल जागिर मात्र होइन, यो त आत्मीयता आवश्यक पर्ने मानवीय धर्म हो। वर्तमान समयको चर्को महँगीमा पुरानो पारिश्रमिकले दैनिक गुजारा चलाउनै धौ-धौ भइरहेको अवस्थामा व्यास नगरपालिकाले गरेको यो तलब वृद्धिको निर्णयले हाम्रा ओठमा थोरै भए पनि खुसी ल्याएको छ। यसले हाम्रो श्रम र समर्पणको उचित मूल्याङ्कन भएको आभास दिलाएको छ र भोलिका दिनमा यी अबोध बालबालिकाहरूको सेवामा थप ऊर्जा र निष्ठाका साथ समर्पित हुन प्रेरणा मिलेको छ।” पोखरेलको यो अभिव्यक्तिले सीमित स्रोतका बीच कार्यक्षेत्रमा खटिने आयाहरूको वास्तविक तस्बिर र मनोविज्ञानलाई उजागर गर्दछ।

अपाङ्गता भएका बालबालिकाको शिक्षालाई केवल कक्षाकोठामा शिक्षकले दिने शिक्षासँग मात्र जोडेर हेर्न सकिँदैन। उनीहरूको सिकाइमा सहजता ल्याउन विद्यालयको भौतिक वातावरण, शिक्षकको व्यवहार, अभिभावकको सहयोग र सहयोगी जनशक्तिको भूमिका उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। यही कारण स्रोत कक्षामा कार्यरत आयाहरू समावेशी शिक्षाको व्यवहारिक आधार निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण जनशक्तिका रूपमा देखिन्छन्।
समावेशी शिक्षाको मूल भावना कुनै पनि बालबालिका आफ्नो अवस्थाका कारण शिक्षाबाट वञ्चित हुन नपरोस् भन्ने हो। तर यो भावना व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्न आवश्यक सहयोग र सहजीकरणको व्यवस्था हुनुपर्छ। अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई विद्यालयमा टिकाइराख्न, उनीहरूको दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न र सिकाइ प्रक्रियामा सहभागी गराउन आयाहरूले पुर्‍याउने सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ।

यस दृष्टिले हेर्दा व्यास नगरपालिकाले गरेको पारिश्रमिक वृद्धि एउटा प्रशासनिक निर्णय मात्र होइन। यो स्थानीय तहले अपाङ्गता भएका बालबालिकाको शिक्षा र हेरचाहमा प्रत्यक्ष योगदान गर्ने जनशक्तिको भूमिकालाई स्वीकार गरेको संकेत पनि हो। सीमित पारिश्रमिकमा जिम्मेवारीपूर्ण काम गर्दै आएका आयाहरूका लागि बढेको पारिश्रमिकले आर्थिक बोझ केही कम गर्नुका साथै कामप्रतिको उत्साह र आत्मसम्मान बढाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

तर तलब वृद्धि मात्र पर्याप्त हुँदैन। आयाहरूको कामलाई अझ प्रभावकारी बनाउन उनीहरूका लागि नियमित क्षमता विकासका अवसर आवश्यक छन्। अपाङ्गताको प्रकृति र बालबालिकाको विशेष आवश्यकता, प्राथमिक उपचार, व्यक्तिगत सरसफाइ, व्यवहार व्यवस्थापन, सञ्चार तथा बाल संरक्षणजस्ता विषयमा नियमित तालिम उपलब्ध गराउन सके उनीहरूको सेवा अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ। त्यसैगरी आयाहरूको पेशागत सुरक्षा, सेवा निरन्तरता र भविष्यका सुविधाका विषयमा पनि स्थानीय तहले क्रमशः ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ। उनीहरूले गर्ने कामको प्रकृति र जिम्मेवारीलाई उचित रूपमा मूल्यांकन गर्दै सेवा–सुविधाको दीर्घकालीन व्यवस्था गर्न सकिएमा यस क्षेत्रमा दक्ष र अनुभवी जनशक्ति टिकाइराख्न सहयोग पुग्न सक्छ।

अपाङ्गता भएका बालबालिकाको सेवामा काम गर्ने आयाहरूको योगदान प्रायः पर्दापछाडि हुन्छ। उनीहरूले गरेका कामको चर्चा मञ्चमा कम हुन्छ, उनीहरूको नाम समाचारमा कम आउँछ। तर विद्यालयमा बालबालिकाको सहजता, सुरक्षा र मुस्कानमा उनीहरूको दैनिक श्रम जोडिएको हुन्छ। बालबालिकालाई कक्षाकोठासम्म पुर्‍याउने एउटा सानो सहयोगदेखि कठिन अवस्थामा दिएको भावनात्मक साथसम्म उनीहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।
त्यसैले उनीहरूको कामलाई केवल ‘सहयोगी कर्मचारी’को भूमिकामा सीमित गरेर हेर्नुभन्दा अपाङ्गता भएका बालबालिकाको शिक्षा र समावेशी विद्यालय निर्माणका महत्वपूर्ण साझेदारका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। शिक्षकले ज्ञान दिन्छन्, विद्यालयले वातावरण दिन्छ र अभिभावकले पारिवारिक साथ दिन्छन् भने आयाहरूले बालबालिकाको दैनिक विद्यालय जीवनलाई सहज बनाउने पुलको काम गर्छन्।

व्यास नगरपालिकाको तलब वृद्धि यस अर्थमा स्वागतयोग्य पहल हो। यसले आयाहरूको आर्थिक अवस्थामा केही राहत पुर्‍याउने मात्र होइन, उनीहरूले गर्दै आएको सेवाको सामाजिक मूल्यलाई समेत उजागर गरेको छ। अब यस पहललाई अझ व्यापक बनाउँदै आयाहरूको क्षमता विकास, सेवा सुरक्षा र आवश्यक सुविधाका विषयमा निरन्तर काम गर्न सके अपाङ्गता भएका बालबालिकाको समावेशी शिक्षालाई थप प्रभावकारी बनाउन सकिनेछ।
अन्ततः समावेशी शिक्षा केवल नीति, योजना वा नाराबाट सफल हुँदैन। त्यसका लागि हरेक दिन बालबालिकासँगै उभिने, उनीहरूको आवश्यकता बुझ्ने र कठिनाइमा हात थाम्ने मानिसहरूको योगदान आवश्यक हुन्छ। व्यास नगरपालिकाका स्रोत कक्षामा कार्यरत आयाहरू त्यही जिम्मेवारी बोकेर निरन्तर खटिरहेका छन्। उनीहरूको पारिश्रमिक वृद्धि त्यस सेवाको आर्थिक मूल्यांकन मात्र होइन, अपाङ्गता भएका बालबालिकाको उज्यालो भविष्यका लागि समर्पित मानवीय श्रमको सम्मान पनि हो।
(लेखक बास्तोला व्यास नगरपालिकाका लेखाजोखा संयोजक हुन्।)