खेली गीत र रोइला गीत : लोकजीवनका दुई भिन्न सांस्कृतिक अभिव्यक्ति
× गृहपृष्ठ तनहुँ विशेष गण्डकी प्रदेश प्रदेश देश राजनीति आर्थिक स्वास्थ्य विचार सुचना प्रविधि मनोरञ्जन खेलकुद सम्पादकीय फोटो पुञ्ज युनिकोड
  • विचार

    खेली गीत र रोइला गीत : लोकजीवनका दुई भिन्न सांस्कृतिक अभिव्यक्ति

    डा. तुलसी प्रभास खनाल 'प्रभास'

    ५ मंसिर २०८३, शनिबार

    उत्पत्ति, स्वरूप, गायन परम्परा र अनुसन्धानका आधारमा एक अध्ययनात्मक विवेचना

    नेपाली लोकसाहित्य हाम्रो समाजको सामूहिक स्मृति, अनुभूति, जीवनशैली र सांस्कृतिक पहिचानको जीवन्त अभिलेख हो। लोकगीत यसै लोकसाहित्यको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण विधा हो, जसले मानिसका सुख–दुःख, प्रेम–विरह, हास्य–व्यङ्ग्य, आस्था, विश्वास, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनदर्शनलाई पुस्तौँदेखि मौखिक परम्परामार्फत हस्तान्तरण गर्दै आएको छ। नेपाली लोकगीतका अनेकौँ विधा र उपविधामध्ये खेली गीत र रोइला गीत पश्चिम नेपालको लोकजीवनसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने दुई महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हुन्। तर यी दुई गीतको नाम, स्वरूप, विषयवस्तु र गायन परम्पराका विषयमा लामो समयदेखि विद्वान् तथा अनुसन्धानकर्ताहरूबीच मतमतान्तर रहँदै आएको छ। कतिपय पुस्तक र अनुसन्धानमा खेली गीतलाई रोइला, ख्याली, चुड्का वा आँधीखोले भाकाका रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यही नामगत अन्योलले यी गीतको वास्तविक पहिचान र मौलिकता बुझ्न कठिन बनाएको छ।

    यस विषयमा तुलसीराम खनाल ‘तुलसी प्रवास’ का प्रारम्भिक अनुसन्धानदेखि पछिल्ला स्थलगत अध्ययन र विश्लेषणसम्मका सामग्री महत्त्वपूर्ण देखिन्छन्। खनालको वि.सं. २०६० को स्नातकोत्तर शोधपत्र ‘आँधीखोले लोकगीतको सङ्कलन, वर्गीकरण र अध्ययन’ मा आँधीखोले लोकगीतअन्तर्गत खेली, ख्याली र रोइलाजस्ता नामले चिनिएका गीतहरूको सङ्कलन तथा वर्गीकरण गरिएको थियो। त्यसपछिका अनुसन्धानमा उनले लोकसमाजको वास्तविक बोली, गायक–गायिकाको अनुभव, गीतको भावभूमि र सांस्कृतिक सन्दर्भलाई आधार बनाएर खेली र रोइला गीतको भिन्न पहिचान स्थापित गर्ने प्रयास गरेका छन्। वि.सं. २०६८ मा प्रस्तुत ‘खेलीगीतका बारेमा देखिएका भ्रमहरू र यथार्थको खोजी’ तथा ‘खेलीगीतको प्रभावक्षेत्र र लयगत विविधता’ जस्ता अनुसन्धानात्मक कार्य यसै यात्राका महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन्।

    खेली गीत के हो ?

    खेली गीत नेपाली लोकगीतको मनोरञ्जनात्मक, प्रेमप्रधान, भक्तिपरक तथा संवादात्मक प्रकृतिको एउटा महत्त्वपूर्ण विधा हो। ‘खेल’ शब्दमा ‘ई’ प्रत्यय लागेर ‘खेली’ शब्द बनेको मानिन्छ। लोकजीवनमा युवायुवती, महिला–पुरुष वा समुदायका सदस्यहरू भेला भएर ख्यालठट्टा, हाँसखेल, प्रेमालाप, प्रश्नोत्तर, दोहोरी तथा प्रतिस्पर्धात्मक गायनका रूपमा गाउने गीतलाई खेली भनिन्छ। यसको मूल विशेषता सहजता, स्वस्फूर्तता, मनोरञ्जन, संवाद र लोकलय हो। यसमा गम्भीर जीवनदर्शनदेखि प्रेम, प्रकृति, सामाजिक सम्बन्ध, व्यङ्ग्य, भक्ति र समसामयिक घटनासम्मका विषयवस्तु अभिव्यक्त हुन सक्छन्।

    कुसुमाकर न्यौपानेले आफ्नो विद्यावारिधि शोधप्रबन्ध ‘पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा प्रचलित नेपाली लोकगीतहरूको अध्ययन’ (वि.सं. २०६६) मा खेलका रूपमा ख्यालख्यालमै गाइने गीतलाई खेली गीतका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। कपिलदेव लामिछाने तथा चुडामणि बन्धुका परिभाषामा पनि खेली वा ख्याली गीतलाई हाँसखेल, प्रेमभाव र मनोरञ्जनसँग जोडिएको लोकगीतका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यी अध्ययनहरूले खेली गीतको नामकरण, भावभूमि र लोकप्रचलन बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गरेका छन्।

    खेली गीतको अर्को विशिष्ट पक्ष यसको गायन अवसर र क्षेत्र हो। यो कुनै निश्चित संस्कार वा ऋतुमा मात्र सीमित हुँदैन। पूजा–आजा, व्रतबन्ध, विवाह, मेलापात, रोदी, वनपाखा, चौतारी, घरआँगन, मेला तथा उत्सवमा यसलाई गाउन सकिन्छ। यसमा महिला र पुरुष दुवैले एकल वा सामूहिक रूपमा भाग लिन सक्छन्। कहिले भजनका रूपमा भगवान्को स्तुति गरिन्छ, कहिले प्रेम र दोहोरीका रूपमा मनका भावना व्यक्त गरिन्छ, त कहिले चुड्का भट्याएर सामाजिक र सांस्कृतिक विषयलाई मनोरञ्जनात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरिन्छ। यस आधारमा खेली गीतलाई खेली भजन, खेली गीत र खेली चुड्काजस्ता स्वरूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ।

    खेली गीतमा खैँजडी, मुजुरा, मादल र बाँसुरीजस्ता लोकबाजाको प्रयोग हुन सक्छ, तर बाजा यसको अनिवार्य सर्त होइन। नृत्य पनि अनिवार्य हुँदैन। यसको लय र संरचनामा स्थानीयता तथा परिवेशअनुसार विविधता पाइन्छ। केही तीन पङ्क्तियुक्त खेली गीतमा ६–७–७ अक्षरको संरचना देखिन्छ भने दुई पङ्क्तियुक्त गीतमा ६–७ अक्षरको बनोट भेटिन्छ। यद्यपि सबै खेली गीतलाई एउटै छन्द वा संरचनामा बाँध्न मिल्दैन। लोकगायनको स्वाभाविकता र स्थानीय लयले यसको स्वरूपलाई विविध बनाएको छ।

    खेली गीतको सौन्दर्य यसको शब्दचातुर्य, लयात्मकता, संवाद, हास्य–व्यङ्ग्य र भावनात्मक प्रस्तुतिमा निहित छ। ‘नेपाली खेलीगीतमा अलङ्कारविधान’ सम्बन्धी अनुसन्धानमा अन्त्यानुप्रास, वृत्त्यानुप्रास, श्लेष, उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा र तुल्ययोगिताजस्ता अलङ्कारको प्रयोग देखाइएको छ। यसले लोकगीत सामान्य जनजीवनको सहज अभिव्यक्ति मात्र नभई उच्च काव्यात्मक सौन्दर्य बोकेको सिर्जना पनि हो भन्ने प्रमाणित गर्छ।

    रोइला गीत के हो ?

    रोइला गीतको पहिचान खेली गीतभन्दा फरक सांस्कृतिक र भावनात्मक धरातलमा स्थापित भएको पाइन्छ। यसको नामकरण र अर्थ हेर्दा पनि रोदनसङ्ग सम्बन्धित देखिन्छ । विशेषतः थकाली समुदायको मृत्युसंस्कारमा मृतकको सम्झना गर्दै, उसका गुण, कर्म, पारिवारिक सम्बन्ध र जीवनका घटनालाई लयात्मक रूपमा फलाक्दै रुँदै गाइने करुण रसप्रधान अभिव्यक्तिलाई रोइला भनिन्छ। यसको मूल सम्बन्ध मनोरञ्जनभन्दा बढी शोक, वियोग, स्मृति र सामूहिक भावनात्मक अभिव्यक्तिसँग रहेको देखिन्छ।

    थकाली समुदायमा आफन्तको मृत्यु भएपछि छोरीचेलीहरू भेला भएर मृतकको सम्झनामा लयात्मक रूपमा रुँदै फलाक्ने परम्परा रहेको तुलसी प्रवासको स्थलगत अध्ययनमा उल्लेख छ। उक्त अध्ययनमा वि.सं. २०६९ चैत ३१ गते पोखराको नदीपुरस्थित थकाली सेवा समाजको समाजघरमा भएको सुकदेवी शेरचनको मृत्युसंस्कारको प्रत्यक्ष अवलोकन तथा सहभागीहरूसँगको कुराकानीलाई पनि आधार बनाइएको छ। त्यहाँ महिलाहरूले ‘हे आमा हो…’ भन्दै मृतकलाई सम्बोधन गरेर रुँदै फलाकेको विवरण प्रस्तुत गरिएको छ। थकाली समुदायका सोमु हिराचन र राजकुमारी गौचनसँगको प्रत्यक्ष कुराकानीले पनि रोइलालाई मृत्युसंस्कारसँग जोडिएको मौलिक सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा चिनाएको छ।

    रोइला गीतको अर्को महत्त्वपूर्ण सन्दर्भ मगर समुदायको गोपीचन लोकनाटक र गुरुङ समुदायको सतीघाटु परम्परासँग सम्बन्धित छ। गोपीचन लोकनाटकमा राजा मणीचनको मृत्यु भएपछि रानी मैनावतीले शोकाकुल अवस्थामा फलाक्दै गाउने गीतमा रोदनात्मक भाव पाइन्छ। त्यसैगरी गलकोट क्षेत्रको सतीघाटुमा सती जान लागेका रानीहरूको करुण अभिव्यक्ति पनि रोइलाको सांस्कृतिक सन्दर्भसँग जोडिएको छ। यसबाट रोइला केवल गीतको एउटा संरचना नभई समुदायको संस्कार, स्मृति र सामूहिक शोक व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक अभ्यास पनि हो भन्ने बुझिन्छ।

    रोइलाको गायनमा प्रायः एक जनाले फलाक्न सुरु गर्छ र अन्य महिलाहरूले त्यसमा साथ दिन्छन्। यसमा खेली गीतमा जस्तो निश्चित अक्षर संरचना अनिवार्य हुँदैन। भाव, स्मृति र रोदनको प्रवाहअनुसार लय अघि बढ्छ। यसको गायन अवसर पनि सामान्य मनोरञ्जन वा जुनसुकै समयको जमघट नभई विशेषतः मृत्युसंस्कार र शोकसँग सम्बन्धित हुन्छ। त्यसैले रोइलाको मौलिक पहिचान करुणा, वियोग र संस्कारगत अभिव्यक्तिमा निहित छ।

    खेली र रोइला एउटै हुन् कि फरक ?

    यस विषयमा देखिएको अन्योलको एउटा प्रमुख कारण ‘रोइला’ शब्दको विभिन्न क्षेत्रमा फरक अर्थमा प्रयोग हुनु हो। स्याङ्जा, गुल्मी, पर्वत, कास्की र आसपासका क्षेत्रमा तीन पङ्क्तिमा गाइने, दोहोरी तथा मनोरञ्जनात्मक प्रकृतिको गीतलाई कतिपय लेखकले ‘आँधीखोले रोइला’ वा ‘रोइला’ भनेर उल्लेख गरेका छन्। धर्मराज थापा र हंसपुरे सुवेदीको ‘गण्डकीका सुसेली’ (वि.सं. २०३०) मा आँधीखोले रोइलाको चर्चा गरिएको छ। भीमनारायण रेग्मीको ‘आँधीखोले रोइला : एक परिचय’ लेखले पनि यस गीतको क्षेत्र, उद्भव र संरचनाबारे चर्चा गरेको छ। त्यसैले साहित्यिक तथा अनुसन्धानात्मक लेखनमा रोइला शब्दको एउटा प्रयोग पश्चिम नेपालको मनोरञ्जनात्मक लोकगीतका लागि पनि स्थापित भएको देखिन्छ।

    तर लोकसमाजमा प्रचलित खेली गीतको वास्तविक गायन परिवेश र थकाली समुदायको मृत्युसंस्कारमा गाइने रोइलाको प्रकृति तुलना गर्दा यी दुईलाई एउटै विधा मान्न मिल्दैन भन्ने निष्कर्ष तुलसी प्रभासको स्थलगत अध्ययनले प्रस्तुत गरेको छ। खेली गीत हाँसखेल, मनोरञ्जन, प्रेम, भक्ति र दोहोरीसँग सम्बन्धित हुन्छ भने थकाली रोइला मृतकको सम्झनामा रुँदै फलाकिने शोकगीत हो। खेली गीत महिला र पुरुष दुवैले गाउन सक्छन्, एकल वा दोहोरी दुवै रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ र जुनसुकै समयमा गाउन सकिन्छ। तर संस्कारगत रोइला विशेषतः महिलाहरूले मृत्युसंस्कारमा सामूहिक रूपमा फलाक्दै गाउने परम्परा हो।

    यस भिन्नतालाई अझ स्पष्ट बनाउन एउटा अनुसन्धानात्मक सावधानी आवश्यक छ। ‘आँधीखोले रोइला’ भन्ने नामबाट प्रचलित तीन पङ्क्तियुक्त लोकगीत र थकाली समुदायको मृत्युसंस्कारमा गाइने रोइला एउटै सांस्कृतिक सन्दर्भका गीत होइनन्। एउटै शब्द विभिन्न समुदाय र क्षेत्रमा फरक अर्थमा प्रयोग हुन सक्छ। त्यसैले नामका आधारमा मात्र गीतको वर्गीकरण गर्नु उपयुक्त हुँदैन। गीतको भाव, प्रयोजन, गायन अवसर, समुदायको लोकबोली, संरचना र सांस्कृतिक सन्दर्भका आधारमा यसको पहिचान गर्नुपर्छ। यसरी हेर्दा ‘खेली’ र ‘रोइला’ बीचको भिन्नता स्पष्ट हुन्छ, तर ‘आँधीखोले रोइला’ नामले परिचित क्षेत्रीय गीतको ऐतिहासिक प्रयोगलाई पनि अनुसन्धानले बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

    विश्वविद्यालयीय अनुसन्धान र अध्ययन परम्पराको योगदान

    खेली तथा रोइला गीतको अध्ययनमा विश्वविद्यालयीय अनुसन्धानले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। धर्मराज थापा र हंसपुरे सुवेदीको ‘गण्डकीका सुसेली’ (२०३०) तथा ‘नेपाली लोकगीतको विवेचना’ (२०४१) ले गण्डकी क्षेत्रका लोकगीतको सङ्कलन र परिचय प्रस्तुत गरेका छन्। कृष्णप्रसाद पराजुलीको ‘नेपाली लोकगीतको आलोक’ (२०५७) र चुडामणि बन्धुको ‘नेपाली लोकसाहित्य’ (२०५८) ले पनि रोइला, ख्याली र चुड्काजस्ता लोकगीतका नाम तथा स्वरूपबारे चर्चा गरेका छन्।

    देवेन्द्रबहादुर खत्रीको ‘गलकोट खुवाक्षेत्रमा प्रचलित लोकगीतहरूको सर्वेक्षण र अध्ययन’ (वि.सं. २०५८) स्नातकोत्तर शोधपत्रले गलकोट क्षेत्रको लोकगीत परम्परालाई अभिलेखित गरेको छ। तुलसीराम खनालको ‘आँधीखोले लोकगीतको सङ्कलन, वर्गीकरण र अध्ययन’ (वि.सं. २०६०) स्नातकोत्तर शोधपत्रले आँधीखोले क्षेत्रका गीतहरूको सङ्कलन, वर्गीकरण र विश्लेषणमा योगदान पुर्‍याएको छ। यसैगरी कुसुमाकर न्यौपानेको त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्रस्तुत विद्यावारिधि शोधप्रबन्ध ‘पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा प्रचलित नेपाली लोकगीतहरूको अध्ययन’ (वि.सं. २०६६) ले खेली गीतलाई लोककै बोलीअनुसार खेली भन्नु उपयुक्त हुने विचारसहित यसको संरचना, विषयवस्तु, भाषा र लयको विश्लेषण गरेको छ।

    तुलसी प्रभासका ‘आँधीखोले लोकगीतको विश्लेषण’ (२०६८), ‘खेलीगीतका बारेमा देखिएका भ्रमहरू र यथार्थको खोजी’ (२०६८), ‘खेलीगीतका प्रभावक्षेत्र र लयगत विविधता’ (२०६९), ‘नेपाली खेलीगीतमा अलङ्कारविधान’ (२०६८) तथा ‘कथनपद्धतिका आधारमा कस्केली खेलीगीतको अध्ययन’ (२०७०), नेपाली खेलीगीतमा रस विधान (२०७८)जस्ता अध्ययनहरूले खेली गीतको क्षेत्रीय विस्तार, लय, कथनशैली, काव्यात्मकता र लोकप्रयोगबारे थप विमर्श अघि बढाएका छन्। यी अनुसन्धानहरूले खेली गीतको पहिचान र रोइला गीतसँगको सम्बन्धलाई केवल नामको आधारमा नभई लोकजीवनको वास्तविक प्रयोगका आधारमा बुझ्नुपर्ने आवश्यकतालाई स्थापित गरेका छन्।
    किन भनियो होला त यस्ता रमाइला गीतलाई रोइला ?
    रोइला शब्द निर्माण र अर्थ हेर्दा पनि रोदनसङ्ग सम्बन्धित छ । अर्को कुरा रोइलो भन्ने शब्द लोइरो, बिनाकामको, बेकारको जस्ता अभिव्यक्तिका क्रममा पनि प्रयोग गरिन्छ । जस्तै: किन रोइलो गरेको ? आदि आदि

    अब अनुमान गरौँ – साँझमा खेली भाकामा भजन हुन्छ, रात छिप्पिँदै गए पछि दोहोरी सुरु हुन्छ । अनि मायापिरतीका दोहोरी खेल सुरु हुन्छ । त्यसबेला सङ्गै बसेका बुढा पाकालाई त्यस्ता गीत मन पर्दैन अनि उठेर जाने बेला भन्छन् – हिँड जाम, यस्ता रोइलो गीत पनि के सुन्नि ? यही अभिव्यक्ति गीत खोज्दै हिनेका केही खोजकर्ताहरूले सुने अनि नाम राखिदिए – रोइला । त्यसैले रोइला नाम खेली गीतको हेपाहा नाम हो । रोइला, रोइलो आदि शब्द हेपाहा शब्द हुन् । अब लोकगीतलाई हेपाहा नाम हैन सम्मानजनक नामकरणको आवश्यकता छ । हिजोका दिनमा लोक साहित्यको परिभाषामै पनि हेपाहा परिभाषा निर्माण गरिएको छ । जस्तै : अपठितहरूको, गाउँलेहरूको साहित्य आदि । अब त्यो अवस्था छैन । अब पठितहरूको साहित्य पनि लोक साहित्य भैसकेको छ । इतिहास त्यो भए पनि अवस्थाअनुसार लोक साहित्यको परिभाषा फेरिनु आवश्यक छ । लोकसाहित्यलाई हेपेर लोके, गवाँर आदि पनि भन्ने गरेको सुनिन्छ । यस्ता हेपाहा नाम अबको युगमा स्वीकार्य छैन । त्यसैले हास्दै, खेल्दै, रमाउँदै गाइने यस्ता गीत रोइलो,रोइला हैनन् खेली हुन् । खेली नामले नै सम्बोधन गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

    निष्कर्ष : लोकको बोली नै लोकगीतको पहिचानको आधार

    खेली गीत र रोइला गीतको अध्ययनबाट प्राप्त मुख्य निचोड के हो भने लोकगीतको पहिचान पुस्तकमा लेखिएको नामबाट मात्र निर्धारण हुँदैन। लोकगीतको वास्तविक परिचय त्यसलाई सिर्जना गर्ने, गाउने, सुन्ने र पुस्तौँदेखि संरक्षण गर्ने समुदायको बोली, व्यवहार र सांस्कृतिक सन्दर्भमा खोजिनुपर्छ। खेली गीत हाँसखेल, प्रेम, भक्ति, दोहोरी र मनोरञ्जनको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। यसले मानिसलाई जोड्छ, सम्बन्धलाई आत्मीय बनाउँछ र सामूहिक आनन्दको वातावरण निर्माण गर्छ। अर्कोतर्फ, थकाली तथा सम्बन्धित समुदायमा प्रचलित संस्कारगत रोइला मृतकप्रतिको सम्मान, सम्झना, वियोग र सामूहिक शोकको लयात्मक अभिव्यक्ति हो। यसले समुदायको मृत्यु संस्कार, भावनात्मक सम्बन्ध र सांस्कृतिक स्मृतिलाई जीवन्त राख्छ।

    त्यसैले खेल्दै, रमाउँदै, प्रेम र हाँसखेलका रूपमा गाइने गीतलाई खेली भन्नु र मृत्युसंस्कारमा रुँदै, फलाक्दै शोक व्यक्त गर्ने गीतलाई रोइला भन्नु अर्थपूर्ण र सांस्कृतिक रूपमा सान्दर्भिक देखिन्छ। तथापि ‘आँधीखोले रोइला’ नामले क्षेत्रीय लोकगीतको एउटा छुट्टै प्रयोग पनि इतिहासमा स्थापित भएकाले त्यसलाई समेत अभिलेख र अनुसन्धानमा स्पष्ट सन्दर्भसहित उल्लेख गर्नुपर्छ। यसले नामगत अन्योल घटाउँछ र लोकगीतको वास्तविक स्वरूप पहिचान गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    हाम्रो लोकसंस्कृतिको संरक्षण भनेको गीत गाउनु मात्र होइन, त्यसको मौलिक नाम, अर्थ, प्रयोजन, लय, परिवेश र समुदायको सांस्कृतिक स्वामित्वलाई समेत संरक्षण गर्नु हो। खेली र रोइला दुवै नेपाली लोकजीवनका अमूल्य सम्पदा हुन्। तिनलाई एउटै नाममा मिसाएर होइन, तिनका मौलिक विशेषता र सांस्कृतिक अर्थलाई सम्मान गर्दै अध्ययन, सङ्कलन, अभिलेखीकरण र पुस्तान्तरण गर्न सकियो भने मात्र नेपाली लोकसाहित्यको वास्तविक समृद्धि सुरक्षित रहन सक्छ। (लेखक अनुसन्धानकर्ता तथा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका प्राज्ञ सभा सदस्य हुन् ।)

    ────────

    सन्दर्भ सामग्री तथा अनुसन्धानका आधार

    १. खनाल, तुलसीराम (२०६०), आँधीखोले लोकगीतको सङ्कलन, वर्गीकरण र अध्ययन, स्नातकोत्तर शोधपत्र, त्रिभुवन विश्वविद्यालय।

    २. खनाल, तुलसीराम (२०६८), खेलीगीतका बारेमा देखिएका भ्रमहरू र यथार्थको खोजी, नेपाली लोकसाहित्य राष्ट्रिय सङ्गोष्ठीमा प्रस्तुत कार्यपत्र, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान तथा पृथ्वीनारायण क्याम्पस।

    ३. खनाल, तुलसीराम (२०६८), नेपाली खेलीगीतमा अलङ्कारविधान, चौथो अन्तर्राष्ट्रिय लोकवार्ता तथा संस्कृति सम्मेलनमा प्रस्तुत गोष्ठीपत्र।

    ४. खनाल, तुलसीराम (२०६९), खेलीगीतका प्रभावक्षेत्र र लयगत विविधता, नेपाली लोकसाहित्य दोस्रो राष्ट्रिय सङ्गोष्ठीमा प्रस्तुत गोष्ठीपत्र।

    ५. खनाल, तुलसीराम (२०७०), कथनपद्धतिका आधारमा कस्केली खेलीगीतको अध्ययन, लघु अनुसन्धान, नेपाली सांस्कृतिक प्रतिष्ठान।

    ६) खनाल, तुलसीराम (२०७८), नेपाली खेलीगीतमा रस विधान, विद्यावारिधि शोधप्रबन्ध , नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय

    ७. न्यौपाने, कुसुमाकर (२०६६), पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा प्रचलित नेपाली लोकगीतहरूको अध्ययन, विद्यावारिधि शोधप्रबन्ध, त्रिभुवन विश्वविद्यालय।

    ८. रेग्मी, भीमनारायण (२०६०), आँधीखोले रोइला : एक परिचय, गरिमा, वर्ष २१, अङ्क १०, पूर्णाङ्क २५०, साझा प्रकाशन।

    ९. थापा, धर्मराज र सुवेदी, हंसपुरे (२०३०), गण्डकीका सुसेली, नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान।

    १०. थापा, धर्मराज र सुवेदी, हंसपुरे (२०४१), नेपाली लोकगीतको विवेचना, त्रिभुवन विश्वविद्यालय।

    ११. पराजुली, कृष्णप्रसाद (२०५७), नेपाली लोकगीतको आलोक, वीणा प्रकाशन।

    १२. बन्धु, चुडामणि (२०५८), नेपाली लोकसाहित्य, एकता बुक्स।

    १३. खत्री, देवेन्द्रबहादुर (२०५८), गलकोट खुवाक्षेत्रमा प्रचलित लोकगीतहरूको सर्वेक्षण र अध्ययन, स्नातकोत्तर शोधपत्र, नेपाली केन्द्रीय विभाग, त्रिभुवन विश्वविद्यालय।

    १४. पाठक, रामप्रसाद (२०७२),स्याङ्जा जिल्लाको दक्षिणी भेगमा प्रचलित खेली गीतको अध्यन तथा अनुसन्धान, त्रिभुवन विश्वविद्यालय ।